A Segunda República

Tras a dimisión do xeneral Miguel Primo de Rivera en xaneiro de 1930, Alfonso XIII, cun goberno de concentración monárquica, convoca unha rolda de eleccións que debían servir para recuperar a lexitimidade democrática. Non obstante, nas eleccións municipais do 12 de abril de 1931, os republicanos triunfan en 41 capitais de provincia. O 14 de abril proclámase a República nas distintas cidades e capitais. Alfonso XIII abandona España camiño do exilio, que pasou principalmente en Roma onde faleceu en 1941 pouco despois de abdicar en favor do seu fillo D. Juan de Borbón, Conde de Barcelona.

Dende 1929 prodúcese a grave crise económica mundial coñecida como a Gran Depresión que se prolongou ata a II Guerra Mundial. Estes anos coñeceron unha grande axitación política e social en todo o mundo. En España, como noutros sitios, producíronse desordes e a Garda Civil necesariamente houbo de intervir en defensa da legalidade. Sucédense incidentes violentos, folgas e disturbios. O 31 de decembro de 1931 en Castilblanco (Badaxoz) o alcalde require ao Posto da Garda Civil, formado por un cabo e tres gardas, para a disolución dunha manifestación que se desenvolvía no pobo. Cando o cabo se dirixía aos manifestantes é atacado e ao intentar repeler a agresión resulta apuñalado por un veciño. Un garda abre lume pero a multitude derruba e desarma aos tres, que son mortos coas súas propias armas. O 5 de xaneiro seguinte, en Arnedo (La Rioja), tras unha prolongada folga, a Garda Civil intervén nunha manifestación e ao ser acometida, sen dúbida pesando sobre o seu ánimo os feitos de Castilblanco da semana anterior, fai lume ocasionando a morte de once manifestantes e feridas a outros vinte.

Tras os sucesos de Arnedo prodúcese un tenso debate político que finaliza co cesamento do xeneral Sanjurjo como Director Xeral do Corpo ao que substitúe o xeneral Cabanellas o 3 de xullo de 1932.

En agosto de 1932 o xeneral Sanjurjo álzase infrutuosamente contra o goberno da Segunda República co apoio de certas unidades do Exército e da Garda Civil. A coñecida como Sanxurxada ten como consecuencia que a Dirección Xeral da Garda Civil dependente do Ministerio da Guerra se transforme en Inspección Xeral para pasar a depender do Ministerio de Gobernación.

Malia todo, as desordes en cidades e campos continuaban. Un exemplo diso son os sucesos do pobo de Casas Vellas (Cádiz), onde tras unha insurrección folguista de tres semanas de duración en toda España, se declara por parte da CNT o "comunismo libertario" o 10 de xaneiro de 1933. Os anarquistas atacan o cuartel da Garda Civil, onde se encontraban un sarxento e tres gardas, ferindo de morte o sarxento e un dos axentes. O goberno envía forzas da Garda de Asalto dende Madrid para reprimir a sublevación, as cales, vencida a resistencia, prenden lume á casa onde se refuxiaran algúns dos participantes na rebelión, falecendo sete persoas. A acción rematou coa execución sumarísima dunha ducia de veciños detidos no municipio. Como resultado, o capitán Rojas, xefe da compañía da Garda de Asalto que estaba ao cargo da operación, é obxecto dunha severa condena xudicial. A crise foi o pretexto para unha ofensiva política por parte da oposición que culminaría coa destitución do xefe do Goberno, D. Manuel Azaña.

1408-Guardia-Civil-1930

En resumo, era este un clima no que os sucesos descritos de Casas Viejas, Castilblanco e Arnedo, entre outros moitos, revelan claramente que o Goberno da República non tiña outra alternativa que empregar á Garda Civil para o mantemento da orde e a legalidade. Isto tivo un alto custo no Instituto tanto en vidas coma no distanciamento e perda de estima de parte da poboación.

No mesmo ano de 1933 se transfire o control da 5º Zona da Garda Civil, baixo mando dun xeneral, comprendendo as catro provincias catalás, á Generalitat de Cataluña.

Neste momento a Garda Civil está despregada en 19 Terzos distribuídos en cinco Zonas.

En 1934 cun goberno novo xurdido das eleccións de novembro do ano anterior, estala a Revolución de Outubro; movemento folguista revolucionario que se produciu entre os días 5 e 19 de outubro. En Madrid os folguistas intentaron o asalto á Presidencia do Goberno. No País Vasco ocúpanse as zonas mineiras e industriais ata o día 12, cando a intervención do Exército sufoca a revolución cun saldo de polo menos 40 mortos. En Barcelona, o goberno da Generalitat presidido por Lluís Companys, proclama o Estado Catalán dentro dunha República Federal Española. En Asturias, onde os mineiros dispoñían de armas e dinamita e a revolución estaba ben organizada, proclámase a República Socialista Asturiana.

Nesta última, coa intervención da Lexión e os Regulares do Exército de África, conséguese sufocar a insurrección o 19 de outubro. A Garda Civil pagou un alto prezo xa que dende o principio sufriu o ataque aos seus postos. Ao caer a noite do día 5, máis de vinte cuarteis do corpo caeran en poder dos sublevados e 98 casas cuartel estaban destruídas. O 19 de outubro a Garda Civil rexistraba máis de 100 mortos, a maior parte dos cales pertencían á Compañía de Sama de Langreo que, formada por apenas sesenta gardas civís ás ordes do capitán Alonso Nart, comportouse heroicamente defendendo a súa posición durante máis de trinta horas de asedio. Forzado pola falta de auga, alimento e munición, o capitán Nart ordenou romper o cerco nunha saída sorpresa e audaz a plena luz do día. A superioridade numérica e as boas posicións dos revolucionarios fixeron fracasar o intento, que a punto estivo de ser coroado polo éxito. Os gardas dispersáronse e, aínda que ofreceron tenaz resistencia, foron abatidos un a un. O propio capitán, illado e ferido por dúas veces, continuou loitando ata caer baixo as balas dos atacantes. Pola súa acción recibiría a Cruz Laureada de San Fernando a título póstumo.

O prestixio da Garda Civil saíu reforzado, merecendo o recoñecemento do Goberno que, por medio dun decreto, concede ao Instituto a Corbata da Orde da República o 12 de febreiro de 1935 "para premiar como recompensa colectiva os innumerables actos de heroísmo levados a cabo polo persoal deste e os relevantes servizos de carácter cívico e humanitario que rendeu a España e á República no cumprimento dos seus deberes".

En Cataluña, a Benemérita volve depender do Ministerio da Gobernación tras a desaparición do efémero Estado Catalán. O presidente da Generalitat e os seus altos dirixentes foron detidos, xulgados e condenados.